Sztolnie Czarnorzeckie

Rozmieszczenie jaskiń i sztolni Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego

W pobliżu Czarnorzek i Węglówki w zachodniej części Pogórza Dynowskiego znajdują się pozostałości kilkudziesięciu sztolni. Powstały one w wyniku podziemnej eksploatacji piaskowców, która prowadzona była od XVIII wieku. W licznych warsztatach kamieniarskich w Czamorzekach i Węglówce z wydobytego surowca wykonywano m.in. nagrobki, żarna, osełki i brusy. Odkrycie w Węglówce w połowie XIX wieku złóż ropy naftowej i rozpoczęcia ich eksploatacji spowodowało upadek kamieniarstwa w Węglówce i zaprzestanie wydobycia piaskowca w tym rejonie. Natomiast eksploatację w sztolniach w okolicy Czarnorzek przerwało dopiero wysiedlenie miejscowej ludności rusińskiej po II wojnie światowej. Tradycje kamieniarskie kontynuowali aż do 1966 r. miejscowi Polacy, jednak nie prowadzili już wydobycia w sztolniach.

Przeprowadzone w latach 1991-2001 przez członków Speleoklubu Dębickiego prace inwentaryzacyjne wykazały istnienie 18 zachowanych w różnym stanie (Tab. l), lecz dostępnych sztolni. Niektóre obiekty jednak wymagały prac przy odkopaniu zawalonych otworów. Stwierdzono ponadto ślady po kilkudziesięciu innych całkowicie zawalonych obiektach.

Sztolnie występują w dwóch skupiskach. Jedno z nich znajduje się nad Węglówką, na północno-wschodnim ramieniu Królewskiej Góry (554 m n.p.m.). Na wys. ok. 400 m n.p.m. na niewielkim powierzchniowo obszarze (kilkaset metrów kwadratowych) zinwentaryzowano 11 obiektów. Występują one w piaskowcach czarnorzeckich należących do warstw istebniań-skich dolnych jednostki śląskiej. Druga grupa sztolni znajduje się w pobliżu Czarnorzek, w wąskim pasie kilkukilometrowej długości na południowym zboczu Suchej Góry (591 m n.p.m.). Na tym obszarze zinwentaryzowano dotąd 7 obiektów. Sztolnie te występują w piaskowcach z Suchej Góry należących do warstw istebniańskich dolnych jednostki śląskiej.

Sztolnie na Królewskiej Górze wykute są zgodnie z upadem warstw (ok. 30°) i mają charakter niskich (l -2 m wysokości), lecz szerokich komór o opadającym dnie. Natomiast eksploatacja w wyrobiskach w Suchej Górze prowadzona była przeważnie wzdłuż biegu warstw. Tu zaznacza się z kolei przewaga wysokości nad szerokością. Wysokość komór w tych sztolniach dochodzi do 6 m, a długość do 20 m.

Dno sztolni pokryte jest gruzem skalnym i gliną. W trzech sztolniach (Wesołej, w Suchej Górze I i II) istniej ą niewielkie jeziorka. Największe znajduje się w Sztolni w Suchej Górze U. Ma wymiary 7,5 m x 3,5 i głębokość dochodzącą do 1,5 m. Woda w postaci niewielkiego cieku z wodospadem występuje też okresowo w Sztolni nad Czają I. Większe obiekty posiadają mikroklimat statyczny, zimny. Stwierdzono występowanie w nich typowej jaskiniowej fauny: np. licznych pająków z rodzaju Meta i motyli z gatunków szczerbówka ksieni Sco-liopterix libatrix oraz Triphosa dubitata. Sztolnie są też miejscem zimowania kilku gatunków nietoperzy: nocka dużego Myotis myotis, nocka wąsatka /Brandta Myotis mystacinus brand- tii, nocka Natterera Myotis nattereri, nocka rudego Myotis daubentonii, nocka Bechsteina Myotis bechsteini, mocka Barbastella barbastellus, gacka brunatnego Plecotus auritus i gacka szarego Plecotus austriacus. Najliczniejszym stanowiskiem hibernujących nietoperzy jest sztolnia Pustelnia, gdzie stwierdzono maksymalnie 77 zimujących nietoperzy. Gatunkami dominującymi w opisywanych podziemiach jest mopek oraz nocek duży.

Opisywane sztolnie znajdują się na terenie Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego. Objęte są prawną ochroną jako stanowiska dokumentacyjne. Otwór Sztolni nad Czają I z uwagi na zimujące nietoperze zabezpieczony jest dodatkowo kratą. Należy przestrzec przed samodzielnym zwiedzaniem sztolni, szczególnie tych położonych w rejonie Wę-główki. Korytarze tych podziemi w wyniku zawałów są ciasne, kruche i wciąż grożą zawaleniem. Sztolnie te najlepiej zwiedzać w towarzystwie doświadczonego grotołaza.

 

Wykaz jaskiń i schronisk podskalnych Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego
L.p. Nazwa Nr inwentarzowy Długość
[m]
Deniwelacja
[m]
1 Schronisko w Półkuli (J8) K.Pd-01.01 5 ok. 5
2 Schronisko Orzechowe (J16; J. Orzechowa) K.Pd-01.02 7 niewielka
3 Schronisko pod Amantem (S. pod Ptakiem Górne; S. pod Ptakiem Dolne; J19) K.Pd-01.03 9 3
4 Schronisko w Herszcie (J20; J. Madejowa) K.Pd-01.04 7 ok. 2
5 Schronisko w Madeju (J. w Pękniętej Turni; J21) K.Pd-01.05 12 ok. 2
6 Jaskinia Garaż (S. Garaż; J7) K.Pd-01.06 14 3
7 Smocza Jama (J4) K.Pd-01.07 9 niewielka
8 Schronisko w Leśnej Turniczce K.Pd-01.21 5 niewielka
9 Korytarz do Studni (J14) K.Pd-01.22 4 niewielka
10 Świńskie Okno (J9) K.Pd-01.23 3 niewielka
11 Mohutna Szczelina K.Pd-01.24 21 13
12 Okap pod Gwiazdami K.Pd-01.25 7 niewielka
13 Schronisko Trybuna K.Pd-01.26 8 niewielka
14 Obły Korytarz K.Pd-01.27 3 1,5
Wykaz sztolni Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego
L.p.

Nazwa

Nr
inwentarzowy
Długość
[m]
Deniwelacja
[m]
A Jasna Sztolnia (J. w Węglówce I; J. Jasna) K.Pd-01.08S 50 -5
B Pustelnia (J. w Węglówce II; J. Pustelnia) K.Pd-01.09S 20 7 (-5,5; +1,5)
C Schronisko w Węglówce I K.Pd-01.10S 5 niewielka
D Sztolnia Wesoła (J. Wesoła) K.Pd-01.11S 75 -6
E Schronisko w Węglówce II K.Pd-01.12S 3 niewielka
F Schronisko w Węglówce III K.Pd-01.13S 3 niewielka
G Schronisko w Węglówce IV K.Pd-01.14S 6 niewielka
H Schronisko w Węglówce V K.Pd-01.15S 7 ok. -3
I Schronisko w Węglówce VI K.Pd-01.16S 5 niewielka
J Sztolnia Nelsona (J. Nelsona) K.Pd-01.17S 25 -5
K Sztolnia Zawaliskowa (J. Zawaliskowa) K.Pd-01.18S ok. 10 ok. -3
L Sztolnia w Suchej Górze I K.Pd-01.19S 17 ok. 5
M Sztolnia w Suchej Górze II K.Pd-01.20S 20 ok. 6
N Sztolnia nad Czarnym Potokiem I K.Pd-01.28 S 6 niewielka
P Sztolnia nad Czarnym Potokiem II K.Pd-01.29 S 12 niewielka
Q Sztolnia nad Czają I K.Pd-01.30 S 20 6
R Sztolnia nad Czają II K.Pd-01.31 S 20 7
S Biedna Sztolnia K.Pd-01.32 S 5 niewielka

Rozmieszczenie jaskiń i sztolni Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego

Rozmieszczenie jaskiń i sztolni Czarnorzecko-Strzyżowskiego Parku Krajobrazowego